Οι Γνωστικές Θρησκείες

Πριν την ανακάλυψη των γνωστικών κειμένων στο Ναγκ Χαμαντί το 1945, ο Ειρηναίος ήταν μια από τις κΰριες πηγές πληροφοριών για τις διάφορες ομάδες των γνωστικών που υπήρχαν κατά το 2ο αιώνα. Μετά την ανακάλυψη του Ναγκ Χαμαντί, οι επιστήμονες κατέληξαν να αμφισβητούν αν ο Ειρηναίος γνώριζε για ποιο πράγμα μιλούσε ή αν παρουσίαζε δίκαια τις απόψεις των αντιπάλων του. Και αυτό γιατί η θρησκευτική αντίληψη που περιέχεται στα ντοκουμέντα του Ναγκ Χαμαντί διαφέρει ως προς μερικές βασικές πλευρές από τις δυσφημιστικές περιγραφές του Ειρηναίου. Όμως, διαβάζοντας με προσοχή το βιβλίο του και δίνοντας πλήρη πίστη στα κείμενα που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα -τα οποία σε κάθε περίπτωση γράφτηκαν από γνωστικούς για γνωστικούς- μπορούμε να αρμολογήσουμε τα κομμάτια ενός μεγάλου μέρους των απόψεων τις οποίες ασπάζονταν οι ποικίλες γνωστικές θρησκείες.

Θα πρέπει να πω εξαρχής ότι υπήρχαν πολλές γνωστικές θρησκείες και πως αυτές διέφεραν μεταξύ τους σε πολλά ζητήματα, μεγάλα και μικρά. Η ποικιλία τους ήταν τόσο μεγάλη που μερικοί επιστήμονες επιμένουν ότι δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούμε πια τον όρο γνωστικισμός, ότι αυτός είναι ένας περιοριστικός όρος που δεν καλύπτει όλη τη θρησκευτική ποικιλότητα που συναντούμε μεταξύ των ομάδων που υποτίθεται πως ανήκουν στο γνωστικό ρεύμα.

Κατά τη γνώμη μου αυτή η θέση είναι παρατραβηγμένη, και είναι εντελώς νόμιμο να μιλούμε για γνωστικισμό, ακριβώς όπως είναι νόμιμο να μιλούμε για ιουδαϊσμό ή για χριστιανισμό, παρότι υπάρχουν τεράστιες διαφορές ανάμεσα στα διάφορα είδη ιουδαϊσμού ή χριστιανισμού τα οποία βρίσκουμε στον κόσμο σήμερα, για να μη μιλήσουμε για την αρχαιότητα. Σε σχέση με το ιδιαίτερο είδος γνωστικισμού που αντιπροσωπεύει το ευαγγέλιο του Ιοΰδα, μπορώ να σας παραπέμψω στο εξαιρετικό δοκίμιο του Μάρβιν Μάιερ σ' αυτό το συλλογικό έργο, στο οποίο εξηγεί το ευαγγέλιο βάσει των όρων τους οποίους χρησιμοποιούσε η αίρεση που είναι γνωστή ως σηθιανοί γνωστικοί. Εδώ όμως επιτρέψτε μου να εξηγήσω σε γενικές γραμμές τι κοινό είχαν οι ποικίλες και ευρύτατου φάσματος σέκτες των γνωστικών και γιατί ορθόδοξοι συγγραφείς, όπως ο Ειρηναίος, τις θεωρούσαν τόσο απειλητικές.
Ο όρος γνωστικισμός προέρχεται από την ελληνική λέξη γνώσις. Γνωστικοί είναι εκείνοι που «είναι μέσα στη γνώση». Και τι είναι αυτό που γνωρίζουν;
Γνωρίζουν μυστικά τα οποία μπορούν να τους χαρίσουν τη σωτηρία. Για τους γνωστικούς, κάποιος σώζεται όχι επειδή πιστεύει στον Χριστό ή επειδή κάνει καλές πράξεις, αλλά επειδή γνωρίζει την αλήθεια: την αλήθεια για τον κόσμο στον οποίο ζοΰμε, για το ποιος είναι ο αληθινός Θεός και ιδιαίτερα για το ποιοι είμαστε εμείς οι ίδιοι. Με άλλα λόγια πρόκειται σε μεγάλο βαθμό για αυτογνωσία: γνώση σχετικά με ζητήματα όπως από πού ερχόμαστε, πώς βρεθήκαμε εδώ και πώς μπορούμε να επιστρέψουμε στην ουράνια κατοικία μας. Συμφωνά με τους περισσότερους γνωστικούς, αυτός ο υλικός κόσμος δεν είναι η κατοικία μας. Είμαστε παγιδευμένοι εδώ, σε αυτά τα σάρκινα σώματα και πρέπει να μάθουμε πώς να ξεφύγουμε από αυτά. Οι γνωστικοί που ήταν και χριστιανοί (πολλοί γνωστικοί δεν ήταν) πίστευαν ότι ο ίδιος ο Χριστός φέρνει από ψηλά αυτή την απόκρυφη γνώση, αποκαλύπτει αυτή την αλήθεια στους κοντινούς μαθητές του και αυτή η αλήθεια μπορεί να τους απελευθερώσει.
Παραδοσιακά ο χριστιανισμός διδάσκει φυσικά ότι ο κόσμος μας είναι το καλό δημιούργημα του ενός αληθινού Θεού. Όμως οι γνωστικοί δεν είχαν αυτή την άποψη. Συμφωνά με ευρΰ φάσμα γνωστικών ομάδων, ο θεός που δημιούργησε αυτό τον κόσμο δεν είναι ο μοναδικός θεός και στην πραγματικότητα δεν είναι καν ο παντοδύναμος ή παντογνώστης θεός. Είναι μια ελάσσων, κατώτερη και συχνά αδαής θεότητα.
Πώς μπορεί κανείς να κοιτάζει αυτό τον κόσμο και να τον αποκαλεί καλό; Οι γνωστικοί έβλεπαν τις καταστροφές γύρω τους -σεισμούς, θύελλες, πλημμύρες, λιμούς, ξηρασίες, επιδημίες, αθλιότητα, δεινά- και δήλωναν ότι ο κόσμος δεν είναι καλός. Όμως, έλεγαν, δεν μπορούσαν να ρίξουν στο Θεό το φταίξιμο γι' αυτό τον κόσμο! Όχι, αυτός ο κόσμος είναι μια κοσμική καταστροφή και η σωτηρία επιφυλάσσεται μόνο για εκείνους που μαθαίνουν πώς να ξεφύγουν από αυτό τον κόσμο και τα υλικά δεσμά του.
Μερικοί γνωστικοί στοχαστές εξηγούσαν αυτό τον κακό, υλικό κόσμο αναπτύσσοντας πολύπλοκους μύθους για τη δημιουργία. Σύμφωνα με αυτούς τους μύθους, η υπέρτατη θεότητα είναι εντελώς απόμακρη από τον κόσμο, με την έννοια ότι είναι αποκλειστικά πνεύμα χωρίς υλικές πλευρές ή ιδιότητες. Αυτό το θεϊκό ον παρήγαγε πολλούς απογόνους γνωστούς ως αιώνες, οι οποίοι, όπως και το ίδιο, ήταν πνευματικές οντότητες. Αρχικά υπήρχε μόνο αυτό το θεϊκό βασίλειο, το οποίο κατοικούσαν ο Θεός και οι αιώνες του. Όμως συνέβη μια κοσμική καταστροφή κατά την οποία ένας από αυτούς τους αιώνες εξέπεσε από το θεϊκό βασίλειο, οδηγώντας στη δημιουργία άλλων θεϊκών όντων, τα οποία επομένως έκαναν την εμφάνιση τους έξω από τη θεϊκή σφαίρα. Αυτά τα ελάσσονα θεϊκά όντα δημιούργησαν τον υλικό κόσμο μας. Έκαναν τον κόσμο έναν τόπο παγίδευσης των σπινθήρων της θεότητας, τους οποίους αιχμαλώτισαν για να τους εγκαταστήσουν εντός των ανθρώπινων σωμάτων. Με άλλα λόγια, μερικοί άνθρωποιέχουν εντός τους, στον πυρήνα τους, ένα στοιχείο του θείου. Αυτοί οι άνθρωποι δεν έχουν θνητές ψυχές, αλλά αθάνατες ψυχές, που είναι προσωρινά φυλακισμένες σ'αυτό το άστατο και θλιβερό βασίλειο της ύλης. Και αυτές οι ψυχές πρέπει να δραπετεύσουν, να επιστρέψουν στο θεϊκό βασίλειο από το οποίο προήλθαν.
Οι μύθοι τους οποίους αφηγούνταν οι ποικίλες ομάδες των γνωστικών διέφεραν πολύ μεταξύ τους σε πολλές από τις λεπτομέρειες τους. Και αυτοί οι μύθοι δεν είναι τίποτα χωρίς τις λεπτομέρειες τους. Για τους σύγχρονους αναγνώστες αυτοί οι μύθοι μπορεί να είναι εξαιρετικά μπερδεμένοι και παράξενοι. Όμως το προέχον στοιχείο τους είναι σαφές: αυτός ο κόσμος δεν είναι δημιούργημα του μοναδικού και αληθινού Θεού. Ο θεός που έκανε αυτό τον κόσμο -ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης- είναι μια δευτερεύουσα, κατώτερη θεότητα. Δεν είναι ο Θεός που είναι πάνω από όλους και τον οποίο πρέπει να λατρεύουμε. Απεναντίας θα πρέπει να τον αποφεύγουμε, μαθαίνοντας την αλήθεια για το υπέρτατο θεϊκό βασίλειο, για τον κακό υλικό κόσμο, την παγίδευση μας σ' αυτόν και πώς μπορούμε να ξεφύγουμε από αυτόν.
Θα πρέπει να τονίσω ότι δεν έχουν όλοι τα μέσα να ξεφύγουν. Αυτό συμβαίνει, επειδή δεν έχουν όλοι μέσα τους ένα σπινθήρα του θείου: μόνο μερικοί από εμάς τον έχουν. Οι άλλοι άνθρωποι είναι δημιουργήματα του κατώτερου θεού αυτού του κόσμου.
Όπως και άλλα δημιουργήματα εδώ (σκύλοι, θαλάσσιες χελώνες, κουνούπια κλπ.), θα πεθάνουν και αυτό θα είναι το τέλος της ιστορίας τους. Όμως μερικοί από εμάς είναι παγιδευμένες θεότητες. Και πρέπει να μάθουμε πώς να επιστρέψουμε στην ουράνια κατοικία μας.
Πώς μπορούμε ν' αποκτήσουμε την απόκρυφη γνώση που είναι αναγκαία για τη σωτηρία μας; Προφανώς δεν μπορούμε να τη μάθουμε κοιτάζοντας τον κόσμο γύρω μας και να την υπολογίσουμε από μόνοι μας. Το να μάθουμε γι' αυτό τον κόσμο δεν μας προσφέρει τίποτα παραπάνω από τη γνώση της υλικής δημιουργίας μιας κατώτερης θεότητας που δεν είναι ο αληθινός Θεός. Αντίθετα χρειαζόμαστε μία αποκάλυψη που θα μας δοθεί από ψηλά. Χρειάζεται να υπάρξει ένας απεσταλμένος από τον πνευματικό κόσμο, που έρχεται για να μας πει την αλήθεια για την προέλευση μας, τον προορισμό μας και τα μέσα της διαφυγής μας. Στις χριστιανικές γνωστικές θρησκείες, εκείνος που έρχεται από ψηλά για ν αποκαλύψει αυτή την αλήθεια, είναι ο Χριστός. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, ο Χριστός δεν είναι απλώς ένας θνητός με σοφές θρησκευτικές διδασκαλίες ούτε είναι ο υιός του δημιουργού θεού, του Θεού της Παλαιάς Διαθήκης.
Μερικοί γνωστικοί δίδασκαν ότι ο Χριστός ήταν ένας αιών από τον επάνω κόσμο, ότι δεν ήταν άνθρωπος με σάρκα και οστά, που γεννήθηκε ο' αυτό τον κόσμο του δημιουργού, αλλά ήρθε από ψηλά απλώς με την όψη της ανθρώπινης σάρκας. Ήταν ένα φάντασμα το οποίο πήρε την όψη της σάρκας, για να διδάξει σε εκείνους που καλούνταν (δηλαδή στους γνωστικούς οι οποίοι έχουν μέσα τους το σπινθήρα) τις απόκρυφες αλήθειες που χρειάζονταν για τη σωτηρία τους.
Άλλοι γνωστικοί δίδασκαν ότι ο Ιησούς ήταν αληθινός άνθρωπος, αλλά δεν είχε εντός του έναν τυπικό σπινθήρα του θείου. Η ψυχή του ήταν ένα ιδιαίτερο θεϊκό ον, που ήρθε από πάνω για να κατοικήσει προσωρινά εντός του ανθρώπου Ιησού, να τον χρησιμοποιήσει ως αγωγό διαμέσου του οποίου να αποκαλύψει τις αναγκαίες αλήθειες στους πιο κοντινούς οπαδούς του. Κατά αυτή την αντίληψη, το θεϊκό στοιχείο εισήλθε στον Ιησού κάποια στιγμή της ζωής του -για παράδειγμα, κατά τη βάπτιση του, όταν κατέβηκε πάνω σ' αυτόν το Άγιο Πνεύμα- και κατόπιν τον εγκατέλειψε, όταν εκπλήρωσε την αποστολή του. Αυτό θα εξηγούσε γιατί ο Ιησούς στο σταυρό φώναξε: «Θεέ μου, Θεέ μου, ινατί με εγκατέλιπες;» Αυτό συνέβη,επειδή το θεϊκό στοιχείο εντός του τον είχε εγκαταλείψει πριν τη σταύρωση του, αφού τελικά δεν μπορεί να υποφέρει και να πεθαίνει.
Οι διώκτες των αιρέσεων, όπως ο Ειρηναίος, θεωρούσαν πως οι γνωστικοί ήταν ιδιαίτερα ύπουλοι και πως ήταν δύσκολο να τους επιτεθούν. Το πρόβλημα ήταν ότι δεν μπορούσες να συνδιαλεχθείς με κάποιον γνωστικό, για να του δείξεις το λάθος των απόψεων του: είχε απόκρυφες γνώσεις τις οποίες εσΰ δεν είχες!
Αν έλεγες ότι έκανε λάθος, θα απέρριπτε περιφρονητικά αυτή την άποψη  και θα υποδείκνυε ότι απλώς δεν γνωρίζεις. Έτσι ο Ειρηναίος και άλλοι σαν κι αυτόν έπρεπε να απομακρύνουν όλα τα εμπόδια στις επιθέσεις τους, προσπαθώντας να πείσουν τουλάχιστον άλλους χριστιανούς ότι οι γνωστικοί δεν κατείχαν την αλήθεια, αλλά στην πραγματικότητα είχαν διαστρέψει την αλήθεια απορρίπτοντας το Θεό της Παλαιάς Διαθήκης και τη δημιουργία του και αρνούμενοι ότι ο Χριστός ήταν πραγματικά ανθρώπινο ον με σάρκα και οστά, του οποίου ο θάνατος και η ανάσταση (και όχι οι απόκρυφες διδασκαλίες του) έφεραν τη σωτηρία.
Το πεντάτομο έργο του Ειρηναίου, στο οποίο αντέκρουε τους γνωστικούς, διέσυρε τις πεποιθήσεις τους ως απελπιστικά αντιφατικές, γελοίες στις λεπτομέρειες τους και αντίθετες με τις διδασκαλίες των Αποστόλων του Ιησού. Ο Ειρηναίος αναφερόταν μερικές φορές σε κάποια γνωστικά κείμενα, προκειμένου να τα κοροϊδέψει, αντιπαραβάλλοντας τα με τις Ιερές Γραφές που ήταν γενικά αποδεκτές από την Εκκλησία. Ένα από τα κείμενα που χλεύαζε ήταν και το ευαγγέλιο του Ιούδα.

Μπαρτ Ντ. Έρμιν
Το Ευαγγέλιο του Ιούδα
εκδ. National Geographic