Ερμής. Από θεός, Τρισμέγιστος.

Ο Ερμής αποτελεί εναν αγαπητό, στους ανθρώπους, θεό με τα όλα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης σκέψης και της ανθρώπινης πολυπλοκότητας. Οι ιστορικοί τον θεωρούν σαν μια από τις αρχαιότερες θεότητες στον ελλαδικό χώρο, σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα των ερμείων κεφαλών (στηλών που χρησίμευαν ως οδοδείκτες για τους ταξιδιώτες ήδη απο προϊστορική περίοδο). Αποτελεί την απόλυτη αρχετυπική φιγούρα πανούργου θεού με τα χαρακτηριστικά της πονηριάς, απατεωνιάς και κλεψιάς. Πάντα πιο συμπαθής σε σχέση με τους υπόλοιπους Ολύμπιους και πιο αναμεμειγμένος στην καθημερινή ζωή του ανθρώπου, λόγω της ιδιότητας του σαν μεταφορέας, είτε ειδήσεων/εντολών από τους θεούς (αγγελιοφόρος), είτε των ψυχών στον Άδη (ψυχοπομπός). Τα χαρακτηριστικά του (θετικά ή αρνητικά δεν έχει σημασία) είναι απόλυτα ανθρώπινα και είναι τα χαρακτηριστικά της κοινωνίας που τον έπλασε. Σε ορισμένες περιπτώσεις, στο πρόσωπό του, βλέπουμε κάτι περισσότερο από μια θεότητα. Βλέπουμε την έννοια μιας υπερβατικής κατάστασης ή μιας Ανώτερης δύναμης:

(5) "Ωστόσο τις ψυχές των πέρφανων μνηστήρων ο κυλλήνιος

Ερμής απ᾿ το παλάτι εφώναζε, και το ραβδί του εκράτει

στα χέρια το χρυσό, το πάγκαλο, που των θνητών τα μάτια

γητεύει, σε όσους θέλει κλειώντας τα, κι άλλους ξυπνά απ᾿ τον ύπνο.

(10) Μ᾿ αυτό τις λάλησε, κι ακλούθηξαν τσιρίζοντας εκείνες.(..)

(15) ο πονηρός Ερμής, να φτάσουνε στις μούχλιες στράτες κάτω.

(...) κει πέρα που οι ψυχές πορεύουνται, των πεθαμένων οι ίσκιοι."

(Οδύσσεια Ραψ. ω)

Από τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου (323 π.Χ.), με την παρακμή της πόλης- κράτους και την εμφάνιση των ελληνιστικών βασιλείων στην περιοχή της Ανατολής, ο ελληνικός πολιτισμός αρχίζει να γίνεται ελληνιστικός. Σε αυτό βοηθάει η χρήση μίας πιο απλοποιημένης ελληνικής γλώσσας. Παράλληλα οι επιδράσεις που δέχεται η ελληνική παιδεία από τους ντόπιους ανατολίτικους πολιτισμούς (Εβραίους, Χαλδαίους, Αιγυπτίους, Ινδοί, Φοίνικες) που την ενστερνίζονται, είναι καταλυτική όχι μόνο όσον αφορά την εξέλιξη των υπαρχουσών φιλοσοφιών και θρησκειών, αλλά και των μελλοντικών, όπως ο Χριστιανισμός. 

Οι υπήκοοι των Ελληνιστικών πόλεων έχουν την δυνατότητα να λάβουν την ελληνική παιδεία.

Με την χρήση μιας κοινής (ελληνικής) γλώσσας, για πρώτη φορά οι ιδέες μπορούν να μεταφερθούν στον -τότε- γνωστό κόσμο και να γίνουν προσιτές σε περισσότερο κόσμο.

Η ανταλλαγή βασικών ιδεών και κοσμοθεωριών οδηγεί στο φαινόμενο του θρησκευτικού συγκριτισμού, όχι σαν ένα τοπικό φαινόμενο ανάμεσα σε δύο γειτνιάζοντες λαούς, αλλά περισσότερο με έναν οικουμενικό χαρακτήρα.

Οι αρχαίοι Έλληνες, πάντοτε ανοιχτοί και ανεκτικοί σε άλλους θεούς, αρχίζουν να συγκρίνουν τους θεούς τους, με τους θεούς των λαών που συναντούν (π.χ. Αμων-Δίας) και να τους τιμούν. Πολλοί από τους θεούς τους, είχαν μη ελληνική προέλευση (π.χ. Διονυσος) και αυτό ήταν κάτι που ποτέ δεν το έκρυψαν, ούτε το αρνήθηκαν.

Ο Ερμής σαν αγγελιοφόρος των θεών, αρχίζει να ταυτίζεται, όχι με το ίδιο το μήνυμα αλλά με την θεϊκή παρουσία, που βρίσκεται πίσω από το μήνυμα. Γίνεται ο ίδιος η θεϊκή "Σοφία" που στέλνει το μήνυμα. Ο φιλόσοφος της ελληνιστικής περιόδου, μέσα στα πλαίσια του θρησκευτικού συγκριτισμού, τον ταυτοποιεί με τον Θωθ, τον αιγυπτιακό, αρχαιότερο θεό, της Σοφίας και κριτή των ψυχών.

Τον 2ο- 3ο αιώνα μ.Χ., όπου εμφανίζονται και τα πρώτα ερμητικά κείμενα, η μορφή του Ερμή - Θωθ γίνεται το κατάλληλο όχημα για τις Γνωστικές θεωρίες. 

Τον κύριο πυρήνα των Γνωστικών αποτελεί η φιλοσοφική άποψη ότι ο άνθρωπος δεν είναι ξεχωριστό ον απο το θείο. Δεν είναι αμέτοχος στην θεία Δημιουργία, αντίθετα εμπεριέχει το θείο. Η ψυχή του ανθρώπου πια είναι ένας θείος σπινθήρας, που χωρίς δικό του λάθος βρίσκεται σε αυτόν τον κόσμο (μια βασική άποψη που διατυπώνεται και από σημαντικούς ραββίνους, μελετητές της Καμπαλά, κυρίως αργότερα στον μεσαίωνα). Ο αγώνας του ανθρώπου είναι να υπερβεί τα εμπόδια που του παρουσιάζονται σε αυτόν τον εφήμερο, υλικό κόσμο. Να αλλάξει τον εαυτό του και να καταφέρει να πετάξει, από πάνω του, τα δεσμά, ώστε να επανέλθει στην αρχική του θέση, μέσα στο θείο, για την οποία ήταν άλλωστε δημιουργημένος.

Η Γνωστική σκέψη, κατεξοχήν ελληνιστική, μαζί με την ελληνική Φυσική Επιστήμη, αποτελεί τον θεωρητικό πυρήνα της Αλχυμικής Τέχνης. Στην Αλχυμεία, βρίσκει στέγη η ορθολογιστική στωική σκέψη. Η οποία συνδυάζει την λογική με την Φυσική και την ηθική. Επηρεάζει με πολύ σημαντικό τρόπο την Τέχνη, με την διατύπωση της θεωρίας της για το "οικουμενικό πνεύμα". Το πνεύμα που βρίσκεται σε οποιαδήποτε υλικό σώμα. Η θεωρία αυτή από μόνη της, μπορεί να μην ήταν αρκετά δυνατή, ώστε να κρατήσει, από μόνη της, ολόκληρο το δημιούργημα της Αλχυμείας. 

Αυτήν την αδυναμία την κάλυψε η Αριστοτελική σκέψη, η οποία μπόρεσε να δημιουργήσει το κατάλληλο πλαίσιο. Το Αριστοτελικό αξίωμα της τελειοποίησης του κάθε ζωντανού ή άψυχου σώματος στον κόσμο, αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο της Τέχνης. Το κάθε τι στη φύση πασχίζει για την τελείωση. Το βελανίδι πασχίζει να γίνει βελανιδιά. Το μωρό να γίνει άνθρωπος. Τα ορυκτά να γίνουν μέταλλα. Είτε μέσα στα έγκατα της γης, με την πάροδο των αιώνων, είτε στο εργαστήριο του αλχυμιστή. Ο Αλχυμιστής είναι ο μόνος ικανός να επισπεύσει το Έργο της Φύσης. Καλείται όχι μόνο να χρησιμοποιήσει σωστά τα εργαλεία και τον φούρνο του, αλλά να γίνει και ο ίδιος ένας πολύ σημαντικός παράγοντας στο Μεγάλο Έργο. Το αυστηρό του προσωπικό πρόγραμμα, περιλαμβάνει όχι μόνο εκκλήσεις στο θείο, αλλά εγκράτεια και νηστεία. Η Ύλη είναι μία, ενιαία (Αρχή-Μία, Αλχημεία), αλλά μπορεί να πάρει διαφορετικές μορφές. Η αλλαγή απο την μία μορφή στην επόμενη (μεταστοιχείωση) μπορεί να την πετύχει ο Αλχυμιστής, αλλά με βοήθεια από κάποιον που μπορεί να μεταφέρεται τόσο μέσα από τα διαφορετικά επίπεδα της ύλης, όσο και ανάμεσα στο υλικό σύμπαν και τον πνευματικό κόσμο. Και ποιός άλλος θεός θα ήταν πιο κατάλληλος να τον καθοδηγήσει από τον έμπειρο Ερμή - Θωθ;

Προσωποποιημένη η Αλχημεία στην εκκλησία της Παναγίας των Παρισίων

Από τον 3ο αι - 4ο αι μ.Χ., με την επικράτηση του Χριστιανισμού ο Ερμής-Θωθ χάνει την θεία του φύση, γιατί απλούστατα δεν χρειάζεται να είναι πια θεός. Οι Αλχυμιστές αυτοαποκαλούνται Ερμητιστές με την ίδια ευχαρίστηση που αποκαλούν το Έργο τους "Ερμητικό" και ασπάζονται τον χριστιανισμό. Οι χυμευτές δεν κατηγορουνται σαν ειδωλολάτρες. Το μόνο ενθύμιο της παλιάς ειδωλολατρικής φύσης του είναι η απεικόνισή του, με τα φτερωτά σανδάλια στα πόδια, κρατώντας το κηρύκειο, η οποία συναντάται, τώρα πια, στα σφραγισμένα με κερί, πώματα των φιαλιδίων του Αλχυμιστή. Σύμβολο ότι είναι σφραγισμένα, "ερμητικά κλειστά".

Ο Ερμής είναι πιά μια θνητή μορφή, θρυλικών διαστάσεων μιας παλαιότερης ακαθόριστης χρονικής περιόδου. Ονομάζεται πλέον Ερμής Τρις-μέγιστος και είναι ο πρώτος άνθρωπος που στο πρόσωπό του υπάρχουν, για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπου, οι ιδιότητες του Βασιλιά, του Ιερέα και του Φιλοσόφου. Υπάρχουν διαφορετικές αφηγήσεις που αφορούν την καταγωγή του, σύμφωνα με κάποιες θα μπορούσε να είναι σύγχρονος του Μωυσή, με κάποιες άλλες είναι παλαιότερος του.

Του αποδίδονται όσα αποδίδονταν παλιότερα στους θεούς των εθνικών. Η διδασκαλία όλων των  χρήσιμων τεχνικών που συσχετίζονται με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Από την Προμήθεια προσφορά της φωτιάς στους ανθρώπους, μέχρι και τις διδασκαλίες του, που αφορούν τις τέχνες, τα γράμματα, την μέτρηση της γης (γεω-μετρία)  και του τρόπου καλλιέργειας της εύφορης γης, γύρω από τον Νείλο.

Τα ανώνυμα χέρια υπόγραψαν με το όνομά του, πάνω από τριάντα χιλιάδες Έργα. 

Το σημαντικότερο έργο, είναι ο Σμαράγδινος Πίνακας. Ένα κείμενο χαραγμένο σε χυτό σμαράγδι, πού βρέθηκε άλλοτε μέσα στον τάφο του Ερμή του Τρισμέγιστου απο τον Μέγα Αλέξανδρο, άλλοτε κατά λάθος από την Σάρρα, γυναίκα του Αβραάμ, όταν αυτή σκόνταψε πάνω του στην Χεβρών. 

Το κείμενο αυτό πρέπει να είναι πανάρχαιο και οι πολυάριθμες εκδοχές του στην λατινική γλώσσα, μάλλον δείχνουν ότι προέρχονται από μεταφράσεις από την αραβική γλώσσα (ίσως απο την Ιβηρική Χερσόνησο), που με την σειρά τους, ήταν μεταφράσεις από κάποιο αρχαίο ελληνικό κείμενό. Στον Ευρωπαϊκό χώρο εμφανίζεται, για πρώτη φορά, σε λατινικό χειρόγραφο περίπου το έτος 1000. Τον 3ο αι μ.Χ. ο Κλήμης της Αλεξανδρείας, αναφέρεται στα βιβλία του Ερμή του Τρισμέγιστου, πού όμως κρίνει οτι αφορούν την αιγυπτιακή θρησκεία. Σε πολλά κείμενα της εποχής αυτής, όπως ο "Ασκληπιός" ή το "(Η) Κόρη (του) Κόσμου" υπάρχουν διάλογοι ανάμεσα σε αιγυπτιακές θεότητες όπως η Ίσιδα και ο Ώρος. 

Από τον 5ο αι έως και τον 10αι. η Αλχημεία αναπτύσσεται αλλά όχι σε σημαντικό βαθμό. Από την μια πλευρά αναπτύσεται και εμπλουτίζεται στην Αλεξάνδρεια και στα άλλα -τώρα πια- αραβικά εδάφη. Από την άλλη μεταφέρεται στην νέα πρωτεύουσα του κράτους, Κων/πολη, όπου αρχίζει να γίνεται στόχος της χριστιανικής θρησκείας.

Ο Ερμής ως Φιλοσοφικός Υδράργυρος

Τον 5ο αι, ο Ζώσιμος ο Πανοπολίτης αναφέρει σαν δημιουργό της Χυμευτικής Τέχνης, τον Χημεύ, από τον οποίο άλλωστε παίρνει και το όνομα. Ίσως αυτό να είναι δείγμα της προσπάθειας των ελλήνων χυμευτών να διώξουν από το Έργο τους, ο,τι θυμίζει ειδωλολατρεία. Η μεταφορά της Τέχνης στην Δυτική Ευρώπη (κυρίως μέσω των Αράβων της Ιβηρικής χερσονήσου) θα αποτελέσει ένα κομβικό σημείο. Αν και σαν Τέχνη, είναι πια στάσιμη, μη εξελίξιμη Τέχνη, βρίσκει γόνιμο έδαφος σε ένα νέο κοινό, που θέλει να μυηθεί στα μυστικά της. Τα πρώτα ερμητικά κείμενα αρχίζουν να εμφανίζονται στην Ευρώπη, τον Μεσαίωνα, με την μετάφραση τους στα λατινικά από τον Μαρσίλιο Φιτσίνο (corpus hermeticum).

Όταν την θεωρητική βάση της Αλχημείας, αναλάβει η Χριστιανική Φιλοσοφία και Ηθική,

ο Ερμής θα είναι οριστικά νεκρός. Γίνεται απλά το σύμβολο του Φιλοσοφικού Υδραργύρου και οι χριστιανοί Αλχημιστές, τοποθετούν στην θέση του τον Ιησού Χριστό. 

Ο Ιησούς Χριστός και η Φιλοσοφική Λίθος

Ο Ι.Χ. γίνεται το απόλυτο σύμβολο της Αλχημείας. Οι διαδικασίες μεταστοιχείωσης της Ύλη, μέσα από χημικές διαδικασίες, αντιστοιχούν στην Σταύρωση, στον θάνατο και στην ανάσταση Του. Η Τέχνη μπορεί να συμβολιστεί και να ταυτιστεί με τον εξωτερικό χαρακτήρα του Χριστιανισμού, δίνοντας όμως μια νέα εσωτερική διδασκαλία.

 Ήδη τα Αλχημικά σύμβολα είναι πολύ σκοτεινά για την Εκκλησία και η Ιερά Εξέταση είναι αρκετά πρόθυμη να ξεκαθαρίσει τον ρόλο και τους σκοπούς της Τέχνης. Ο Αλχημιστής θεωρείται μάγος, τσαρλατάνος, αποκρυφιστής ή απλά ένας άνθρωπος, καθοδηγούμενος από τον Διάβολο, προορισμένος για διαβολικούς σκοπούς.